درآمد
به نام خداوند جان و خرد. درود به شما همراهان این پادکست. من محسن سعادت هستم و این چهل‌وششمین اپیزود از «قصه‌های شاهنامه به نثر ساده» است. این اپیزود در آبان 1405 در میان بیم از آغاز جنگی دیگر بازنویسی ضبط و منتشر می‌شود.
عذرخواهم که شماره‌های این پادکست با فاصله زیاد به گوش شما می رسد. یکی از دلایلش انتشار همزمان دو پادکست دیگر یکی با عنوان پادکست قصه‌های ایرانی با موضوع قصه‌های شفاهی و دیگری پادکست پادزند با موضوع خوانش و شرح متون ایران باستان است. امیدوارم اگر دلتنگ قصه‌های شاهنامه شدید به سراغ آن دو تا پادکست برید چون به خیال من آن پادکست‌ها در کنار شاهنامه، تصویر بهتری از گذشته‌ی فرهنگی و ادبی ما ایرانیان را نشان می‌دهد. لینک این پادکست‌ها را در توضیحات این اپیزود قرار می‌دهم.
یک موضوع دیگر که لازم می‌بینم دوباره تکرار کنم این است که از اپیزود چهلم به بعد بازنویسی شاهنامه بر اساس تصحیح زنده‌نام جلال خالقی مطلق انجام می‌شود. من در این بازنویسی تلاش می‌کنم که به روایت فردوسی در گسترش داستان و توصیفات ادبی آن وفادار بمانم و از افزودن شرح و توصیفات دلبخواهی پرهیز کنم. این بازنویسی در وب‌سایت گیومه‌باز منتشر می‌شود.
بی حرف بیش، بریم ببینم در قسمت قبل چه گذشت و تعقیب تورانیان به دنبال گروه سه نفره‌ی کوچک اما مصمم ما به چه سرانجامی خواهد رسید.
آنچه در قسمت 45 گذشت
در اپیزود قبل دیدیم که پیران هزار سوار جنگی برداشت و به دنبال فراریان از توران تاخت. فراریان چه کسانی بودند؟ پهلوان ایرانی گیو، شاهزاده آینده ایران کیخسرو و مادرش فریگیس. برخوردی در گرفت و در کنار رود، گیو به تنهایی به کارزار رفت، پیران را با کمند به دام انداخت و لباس و درفشش را پوشید. بعد هم به‌ دل لشکر توران شبیخون زد و آنها را تارو مارو و پراکنده کرد.
گیو خواست پیران را بکشد. فریگیس به پاس لطف‌هایی که پیران در گذشته انجام داده بود پادرمیانی کرد. گیو اما سوگند خورده بود که خون پیران را بریزد. کیخسرو اولین نشانه‌های سیاست و اخلاق را نشان می‌دهد: «فقط گوش پیران را با خنجر سوراخ کن و سوگندت را به جا بیاور. اما او را نکش.» گیو می پذیرد اما به یک شرط. پیران باید سوگند بخورد که تا رسیدن به خانه‌اش بندهایش را باز نکند و فقط زنش گلشهر باید ریسمان‌ها را باز کند. پیران سوگند خورد و به سمت توران حرکت کرد و جان به در برد. حالا بریم ببینیم واکنش افراسیاب به این ماجرا چیست؟
آگاه شدن افراسیاب از فرار کیخسرو و دخترش همراه با گیو
وقتی خبر ماجرای پیران و شکست هزار سپاهی به افراسیاب رسید، دنیا پیش چشمش تیره و تار شد. دستور داد ساز آماده‌باش جنگ را بزنند و سپاه {توران} آماده حرکت شد و مانند آتشی که به سرعت همه جا سرایت می‌کند از {دروازه‌های} کاخ بیرون تاخت.
{افراسیاب} خشمگین و غضبناک هر دو منزل راه را، یکی می‌کرد و مانند تیری که از چله‌ی کمان رها شده باشد به تاخت کیخسرو را تعقیب می‌کرد.
افراسیاب درمی یابد که گیو بدون لشکر تا اینجا آمده
لشکر {توران} رسید به همان میدان کارزاری که پیش از این گلباد در آن جنگیده بود.{افراسیاب نگاهی به سرتاسر میدان کرد} دید که لشکر گلباد پراکنده شده و هر گوشه و کنار انسانی، کشته‌ بر زمین افتاده است. {به سِپِهرَم که از پهلوانان و خویشاوندانش بود} گفت: خیلی عجیب است که این پهلوان {گیو} با سپاهی از ایران تا این‌جا آمده و جنگاوران ما خبردار نشدند که چنین سپاه بزرگی تا اینجا رسیده؟ چه کسی خبر آمدن این سپاه را به آن زاده‌ی دیو {کیخسرو} رسانده است؟ کاش هیچ‌کس مشاور و مصاحب و اندرزگویی مثل پیران نداشته باشد! اگر {کیخسرو} مرده و در خاک رفته بود، من این روزها را به چشم نمی‌دیدم.
سِپِهرَم گفت: «اگر ما با لشکری روبرو بودیم و از آن هراسان بودیم بهتر بود. چون که {سپاهی در کار نبوده.} فقط و فقط یک نفر بوده است و بس. آن هم کسی نبوده به جز گیو پسر گودرز و ما هیچ سوار دیگری همراهش ندیدیم. {سپاه گلباد} از جنگ با همین یک نفر به ستوه آمد و زخم‎‌خورده و پراکنده شد و گیو و فریگیس و کیخسرو فرار کردند.
رودر رو شدن افراسیاب و پیران و خشم افراسیاب
افراسیاب همان‌طور که حرف‌ها سِپِهرَم را می‌شنید، نگاهی کرد و لشکری دید که از دور نزدیک می‌شد. چه کسی جلودار این لشکر بود؟ بله! پیران در حالی که سر و ریش و موهایش غرق خون بود پیشاپیش لشکر {به سمت آنها می‌آمد}.
افراسیاب اول خیال کرد که پیران، گیو را پیدا و اسیر کرده و حالا دارد پیروز برمی‌گردد.
اما نزدیک‌تر که شد، دید که پهلوان {بزرگ} سپاهش زخمی و خسته و {درهم‌کوبیده} است و مثل سنگ محکم به زین بسته شده و دست‌هایش در پشت سرش پیچیده و در بند است.
پرسید: چه اتفاقی افتاده؟ و وقتی ماجرا را {از زبان پیران} شنید بسیار شگفت‌زده و غمگین شد و به فکر فرو رفت.
{شرح ماجرا از زبان پیران چه بود که افراسیاب را برآشفته کرد؟ همان که شما در اپیزود قبل شنیدید با اندکی تغییرات که پیران شاید برای حفظ آبروی خودش بیان می‌کند} پیران می‌گوید: « ای شاه نه شیر خشمگین، نه گرگ درنده و نه ببر بیان هیچ‌کدامشان در میدان نبرد چنین نمی‌جنگند که گیو تک و تنها جنگید. روز نبرد وقتی که نعره می‌زد نهنگ هم در دریا از ترس می‌سوخت {و خاکستر می‌شد}. او ابتدا با گرز سنگین پیش آمد و مثل پتکِ سنگین آهنگرها آن را بر هر چیز {که سر راهش بود} می‌کوبید. سواران ما با ضربه اسب و کوفتن {گرز} و کوبش پا و ضربه رکابش از بالای اسبهایشان به پایین می افتادند. {ما هم بیکار نبودیم} آنقدر از ابر باران نمی‌بارد که بر سر او شمشیر فرود آمد. اما او {انگار نه انگار} راحت روی زین نشسته بود. گویا در گلستان خوابیده و انگار خودش و گرزش با هم یکی شده‌اند. همه‌ی سپاه ما فرار کردند و جز من کسی برای انتقام در برابرش باقی نماند. وقتی من گیو را دنبال کردم، گریخت و ناگهان برگشت و کمند را چرخاند و سر من در کمند او گرفتار شد. غافلگیر شدم و فکر و هوشم از دست رفت و با سر به زمین افتادم. او هم از اسب پیاده شد و دست‌هایم را بست، مرا روی زین انداخت و خودش سوار شد.
{مرا} به جان و سر شاه، به خورشید و ماه و به خدا و به آتشکده‌ی خُرّاد و تخت و تاج شاهی سوگند سخت داد و من وقتی دیدم که بخت و اقبال از من برگشته و به چنگش اسیر شده‌ام قسم خوردم. او مرا سوگند داد که به هیچ‌کس اجازه‌ی باز کردن بند از دستم را ندهم و همین‌طور دست بسته تا خانه بروم. هم سر و گردنم در کمند اسیر بود و هم سوگند دست و بال مرا بسته بود. نمی‌دانم چرخ زمانه و دست تقدیر چه رازی در سر دارد که نامهربانی با ما {تورانیان} را در پیش گرفته است.
افراسیاب وقتی این حرف‌های پیران را شنید از شدت خشم اشک به چشمش آمد.
بر سر پیران فریاد و نهیب زد که: از جلوی چشمم دور شو.
پیران روی برگرداند و ساکت ماند. افراسیاب با غرور و خشم و دشنام و سوگند فریاد زد که: اگر گیو پسر گودرز و آن زاده‌ی دیو (کیخسرو) از وزش طوفان و تندباد مانند ابری غرنده‌ شوند و {بگریزند} آنها را از ابر بلند پایین می‌کشم.
این را گفت و دست برد و گرزش را از بند بیرون کشید: با شمشیر برّانم آنها را به دو نیم می‌کنم. بدنشان را خوراک ماهیان می‌کنم تا تکه‌تکه‌ کنند. کیخسرو پادشاهی ایران را می‌خواهد اما فریگیس (دخترم) به دنبال چیست؟
چو بشنید گفتارش افراسیاب/ به دیده ز خشم اندرآورد آب
یکی بانگ برزد ز پیشش براند/ بپیچید پیران و خامش بماند
و زآنپس به مغز اندرافگند باد/ به دشنام و سوگند لب برگشاد،
که گر گیوِ گودرز و آن دیوزاد/ شوند ابر غرّنده از تندباد،
فرود آورمشان ز ابر بلند،/ -بزد دست و از گرز بگشاد بند-
میانشان ببرم به شمشیر تیز/ به ماهی دهم تا کند ریز ریز
چو کیخسرو ایران بجوید همی/ فریگیس باری چه گوید همی؟
{اینها را گفت} و به همراه سردارانش به سمت رود جَیحون پیش رفت و از خشم {فقط} به ریختن خون فراریان فکر می‌کرد.
افراسیاب رو به هومان {برادر پیران کرد و} گفت: «شتاب کن و تا لب رود جَیحون بتاز و عنان اسب را نکش و نایست. اگر گیو و کیخسرو از رود جیحون بگذرند، همه‌ی رنج ما بر باد می‌رود. راویان راستگو نشانه‌هایی داده‌اند و دانایان روزگاران کهن پیش‌بینی کرده‌اند که از نسل تور و کیقباد و از هر دو نژاد، پادشاهی به تخت می‌نشیند که کشور توران را به خارستان مبدل می‌کند و در این سرزمین هیچ شهر و آبادی‌ای باقی نمی‌ماند.
{اما بشنوید از فراریان که حالا به لب رود جَیحون رسیده‌اند و به یک سد محکم یعنی مرزبان توران خوردند که تردد و رفت و آمد رود خروشان جَیحون را در کنترل دارد. بریم ببینیم این گذربان یا همان مأمور گمرک خودمون آیا کشتی مناسبی در اختیار آنان قرار می‌دهد یا نه
رسیدن گیو و کیخسرو و فریگیس به رود جیحون
گیو و کیخسرو به رود جیحون رسیدند و برای گذشتن از رود بی‌تاب بودند. {گیو} با مرد گذربان شروع به بحث کرد که: کدام کشتی آماده رفتن است؟ کشتی {به ما بده} که تندرو باشد و بادبان نو داشته باشد و محل نشستنی زیبا که شایسته‌ی نشستن کیخسرو باشد.
مرد گذربان به گیو گفت: «آب روان فرقی بین خدمکار و شاه نمی‌گذارد. اگر می‌خواهی از این رود بگذری، باید برای سوار شدن به کشتی چیزی بپردازی.
گیو گفت: «هر درخواستی داری بگو فقط ما را {هر چه زوتر} از رود بگذران. دشمن در تعقیب ماست و به ما نزدیک است.»
مرد گذربان گفت: «من از تو چیز کمی نمی‌خواهم. از این چهار چیز یکی را بده و برو. یا زره، یا اسب سیاه، یا خدمتکار، یا تاج ماه نشانی که بر سر آن خدمتکار است.
گیو گفت: ای بی‌‌خرد، چیزی بخواه که شایسته و در حد و اندازه‌ی تو باشد. اگر پادشاه هر کشوری هم قرار باشد به تو باج بده تو هم سهمت از این جهان پادشاهی بود.
{اصلاً تو می‌دانی چه درخواستی داری} تو مادر شاه را طلب می‌کنی یا تاج ارزشمندش را به‌عنوان باج می‌خواهی. {اصلاً می‌دونی اون اسب که طلب کردی اسب معمولی نیست} آن شبرنگ بهزاد {اسب سیاوش} است که از باد تندتر است. درخواست چهارمت که برای یک کشتی داری زره‌ای است که ارزش آن را نمی‌دانی و گره از گره این زره را نمی‌شناسی. آهن این زره نه از آب تر می‌شود، نه آتش بر آن اثر دارد. نه نیزه، نه شمشیر هندی، نه تیر بر آن کارگر است بعد تو برای گذشتن از این آبگیر چنین چیزی‌هایی را برای باج می‌خواهی؟
«آب مال ما و کشتی مال خودت؛ رفتار تو با چنین شاهی زشت و زننده است.
بعد گیو رو به کیخسرو کرد و گفت: «اگر تو واقعاً کیخسرو باشی از این آب جز خوبی نمی‌بینی.» {و آب نمی‌تواند به تو آسیبی بزند.} فریدون وقتی به تخت پادشاهی رسید که از اروندرود گذشت و همه‌ی جهان بنده‌ی او شد، چون او دارنده‌ی فرّ و روشنایی و شکوه پادشاهی بود. اگر شاه ایران و فرمانده‌ی بزرگ دلیران و شیران هستی از چه می‌ترسی؟ این آب قدرت آن را ندارد که راه را بر تو ببندد، تو هم کسی هستی که {مانند فریدون} فرّ و شکوه و شایستگی تخت پادشاهی را داری.
بدو گفت گیو: ار تو کیخسروی/ نبینی ازین آب جز نیکوی
فریدون که بگذشت اروندرود/ فرستاد تخت مهی را درود،
جهانی سراسر شد او را رهی/ که با روشنی بود و با فرّهی
چه اندیشی ار شاه ایران توی؟/ سوار دلیران و شیران توی؟
اگر من یا مادرت وقت گذر از رود غرق شدیم نباید به خودت نگرانی راه بدهی و این اتفاق برای تو ناگوار باشد. مگر نه اینکه مادرت تو را زایید چون تخت پادشاهی بی‌صاحب مانده بود؟ مادر من هم مرا برای {جانفشانی و به قدرت رساندن} تو به دنیا آورد پس درباره‌ی ما هیچ غصه‌ای به دلت راه مده. چون من مطمئنم که افراسیاب ما را تا لب جَیحون دنبال می‌کند. {و اگر به ما برسد} من و مادرت و تو را زنده بر دار می‌کند و با خواری می‌کشد. بدن شما را به آب می‌اندازد تا طعمه‌ی ماهیان بشوید یا شما را زیر سم اسب‌ها له می‌کند.
کیخسرو گفت: «همین که می‌گویی درست است پروردگار یاور و پناه من است.»
از اسب پیاده شد، نیایش‌‌ کنان روی بر خاک گذاشت و خطاب به پروردگار گفت: پشت و پناه من در آب و خشکی و راه تویی.»
{بعد از نیایش} کیخسرو شبرنگ را به آب زد و مثل کشتی تا مرز آنسوی رودخانه پیش رفت. پس پشت او فریگیس و گیو هم از جَیحون و آن آب خروشان و قدرتمند گذشتند. هر سه سالم به آن طرف رود رسیدند و کیخسرو سر و تنش را شست. کنار نیزار به نیایش ایستاد و پروردگار جهان را ستایش کرد.
پشیمانی گذربان از ندادن کشتی
وقتی هر سه از رود گذشتند، گذربان {که} کشتی {را از آنها دریغ کرده بود} پریشان و نگران شد. به یارانش گفت: «چقدر عجیب بود و عجیب‌تر آنکه در فصل بهار که رود جَیحون آبی خروشان دارد سه جنگجوی زره‌پوش با اسب و زره سنگین از چنین دریای ژرفی و عمیقی گذشتند. هیچ عاقلی اینها را آدمی‌زاد معمولی نمی‌داند.
{مرد گذربان} از حرف‌های نسنجیده‌اش پشیمان شد و فهمید که با آن کار، خودش را به دردسر انداخته است. کشتی را با هر چه داشت آراست و بادبانش را به باد سپرد
و به دنبال کیخسرو راهی شد. وقتی به نزدیکی ساحل رود رسید، با عذرخواهی به سمت شاه رفت. همه‌ی هدیه‌هایش را از کمان و کمند و کلاه به شاه تقدیم کرد.
گیو {در برابرش ایستاد و} گفت: «ای مرد بی‌عقل و ابله تو می‌گفتی که این آب آدم را می‌بلعد. چنین شاه بزرگ و بلندمرتبه‌ و توانگری از تو کشتی می‌خواهد و تو آن را دریغ می‌کنی. حالا هم هدیه‌ات را بردار و برگرد که تا روز انتقام این ماجرا به یادت بماند.
گذربان خوار و خفیف و ترسان برگشت با چنان حالی که انگار داشت با جانش وداع می‌کرد. همان لحظه که او به ساحل خودش نزدیک شد، لشکر توران هم از راه رسید.
افراسیاب چون به لب رود رسید نه کسی را دید و نه کشتیی را {پیدا کرد که} پهلو گرفته باشد. بر سر گذربان فریاد بلندی زد و گفت: «این دیو چگونه از آب گذشت؟»
مرد جواب داد: «ای شاه، پدرم گذربان بود و من هم همین شغل را دارم. نه خودم دیدم و نه از او شنیدم که کسی این‌طور از جَیحون عبور کند که انگار دارد روی زمین راه می‌رود. اگر در فصل بهار که اموج‌ آب جَیحون تند و تیز می‌شود کسی وارد رودخانه شود هیچ راه فراری ندارد. {اما}این سه سوار طوری از آب گذشتند که انگار هوا آنها را در آغوش گرفته بود و از رودخانه رد می‌‌کرد.
چنین داد پاسخ که ای شهریار/ پدر باژبان بود و من باژدار
نه دیدم، نه هرگز شنیدم چنین/ که کردی کسی زآب جیحون زمین
بهاران و این آب با موج تیز/ چو اندر شوی نیست راه گریز
چنان برگذشتند هر سه سوار/ هوا داشتشان گفتی اندر کنار
افراسیاب {تا این حرف‌ها رو شنید به مرد گذربان} دستور داد که: «هر چه زودتر کشتیت را به آب بینداز.»
هومان {رو} به افراسیاب گفت: «ای شاه، فکر کن و عجولانه خودت را به دردسر نینداز.
اگر با این سواران وارد مرزهای ایران بشوی خودت را به دهان و پنجه‌ی شیران انداختی.
شیرانی مانند گودرز، رستم پیل‌تن، طوس، گرگین و آن گروه بزرگان و دلیران ایران.
انگار که از تاج و تختت سیر شدی که می‌خواهی خودت را به چنگال شیر بیندازی. از اینجا تا چین و ماچین همه از آن توست؛ خورشید، ماه، کیوان و پروین بر مدار تو می‌چرخد. تو توران و تخت پادشاهی را نگه دار؛ اکنون از ایران خطری متوجه تو نیست.
افراسیاب {حرف‌های هومان را شنید و پذیرفت} و با همراهانش با دلی پر خون از لب جَیهون برگشت. و روزگاری دراز از این ماجرا گذشت.
پایان‌بندی قسمت 46
خب به پایان این اپیزود و پایان ماجراجویی گیو در ترکستان رسیدیم. او بازگشت پیروزمندانه‌ و قهرمانانه‌ای به ایران داشت و مأموریت خودش را به درستی تمام کرده بود و پادشاه آینده ایران را از گزند افراسیاب و تورانیان دور کرده بود. افراسیاب با آن همه خشم و لشکر، پشت رود جَیحون ماند. توران همچنان قدرت خود را حفظ کرده است.
قرار نیست پادشاهی ایران را به سادگی به شاهزاده‌ی نو هدیه کنند. او غریبه‌ای است با رگ و ریشه‌ی تورانی. او نوه‌ی افراسیاب است. چگونه ایرانیان به او اعتماد کنند. او باید شایستگی و توانایی خود را به بزرگان ایران اثبات کند. کمی صبوری کنید تا اپیزود بعد که من ادامه داستان را برای شما تعریف کنم. ببینیم برخورد ایرانیان با او چگونه است چه کسانی از بودن او خوشحال و چه کسانی ناراحت‌اند. پدربزرگش کاوس با او چه رفتاری دارد و ببینیم آیا کیخسرو می‌تواند آزمون‌های شایستگی را پشت سر بگذارد و به پادشاهی ایران برسد.
موسیقی
متن کامل پادکست یعنی بازنویسی این بخش از شاهنامه و توضیحات ضروری را می‌توانید در وب‌سایت www.giyomebaz.ir پیدا کنید. زیاده سخنی نیست. در این زمانه پرآشوب از خودتون و اطرافیانتون مراقبت کنید. دامن سرخ گلدار همگی خدا نگهدار.